Bưởi Phúc Trạch – Đặc sản nông nghiệp Hà Tĩnh

Bưởi Phúc Trạch có hương thơm nhẹ tự nhiên đặc trưng và vị ngọt thanh, nổi tiếng từ lâu là giống bưởi đặc sản của huyện Hương Khê, Hà Tĩnh và là một trong những giống bưởi ngon nhất Việt Nam.

Bưởi Phúc Trạch là giống bưởi đặc sản được trồng tập trung chủ yếu ở 4 xã Phúc Trạch, Hương Trạch, Hương Đô, Lộc Yên (huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh – thuộc phủ Phúc Trạch thời nhà Nguyễn).
Trước Cách mạng tháng Tám, bưởi Phúc Trạch được đem bán ở HongKong và theo Việt kiều Pháp sang Paris được người Pháp ưa thích. Năm 1938, bưởi Phúc Trạch đã được thưởng mề đay trong cuộc đấu xảo quả ngon trên toàn Bán đảo Đông Dương.

Bưởi Phúc Trạch có hình cầu hơi dẹt, bề ngang và chiều cao gần bằng nhau, cuống quả không lồi, đế quả hơi lõm vào, vỏ không trơn láng nhưng cũng không bị ráp, vỏ quả có màu sắc xanh vàng, thịt quả màu hồng nhạt hoặc màu trắng trong, trọng lượng đạt từ 1 – 1,5 kg, mỗi quả có đúng 15 múi thẳng đều và có khoảng 50-70 hạt, có hương thơm nhẹ tự nhiên hơi đặc trưng, vị ngọt thanh chua, ngọt hậu.Không chỉ có giá trị dinh dưỡng ở độ ngon ngọt, bưởi Phúc Trạch còn là thứ quả dễ bảo quản. Bưởi tươi ngon rất lâu mà không cần bất kỳ loại hóa chất bảo quản nào. Để bảo quản bưởi, một số gia đình vùi bưởi vào cát ẩm hoặc bôi vôi vào cuống rồi để ở nơi thoáng mát là có thể giữ bưởi được 3 đến 5 tháng. Vỏ quả có thể hơi khô héo và chuyển màu nhưng chất lượng múi bên trong vẫn được giữ nguyên. Hơn nữa, quả có lớp vỏ dày, cứng nên vận chuyển đi xa rất ít bị dập nát.

Mùa bưởi Phúc Trạch chỉ kéo dài trong khoảng ba tháng (7,8 và tháng 9 âm lịch). Bưởi Phúc Trạch sống lâu năm, vài năm đầu cây cho quả tương đối thấp, nhưng từ năm thứ 6 trở đi lượng quả thu được khá ổn định từ 90-120 quả. Quả sai nhất là khi cây ở độ tuổi 11-15. Cây bưởi già trên 20 năm vẫn “giữ phong độ” năng suất quả cao, thậm chí có cây trên 60 năm tuổi vẫn bói 50-150 quả. Kinh nghiệm cho thấy, cây bưởi càng già sẽ cho quả càng ngon và ngọt đậm. Nếu tính thời gian sống và “trình độ” cho quả lâu năm thì bưởi Phúc Trạch bỏ xa các loại cây ăn quả có múi khác như chanh, cam, quýt…

Thời điểm sau Tết Trung thu, khi bưởi vào độ chín, chọn lúc nắng đẹp nhất, bà con ra vườn hái những quả ngon và đẹp nhất. Lúc này, bưởi được cắt tận cuống và điều quan trọng là phải cẩn thận, nhẹ nhàng giữ quả sao cho vỏ không bị xây xước. Sau đó, dùng vôi bôi đầy cuống, bảo quản nơi thoáng mát hoặc trải một lớp cát dưới nền nhà rồi nhẹ nhàng đặt bưởi lên. Theo thời gian, vỏ bưởi sẽ khô lại, ruột bưởi mềm, đậm đà. Với cách bảo quản truyền thống này, có thể giữ bưởi tới Tết, thậm chí ra cả tháng 3 năm sau. “Bí quyết” này của những người trồng bưởi Phúc Trạch vừa không độc hại lại giữ nguyên được hương vị thơm ngon, tinh khiết…

Tại xứ sở của bưởi Phúc Trạch, ngoài 4 xã trên, còn có thêm khoảng 10 xã lân cận cũng trồng loại bưởi này. Tổng diện tích trồng bưởi Phúc Trạch tại huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay lên tới 1.500 ha. Theo kết quả điều tra của Viện Nghiên cứu rau quả và Sở Khoa học công nghệ và môi trường Hà Tĩnh, chính loại đất sét mịn, sâu pha lẫn đất phù sa được bồi đắp bởi sông Ngàn Sâu hàng năm, cộng với vùng tiểu khí hậu mát mẻ, không hề bị ảnh hưởng bởi gió Lào là điều kiện lý tưởng để 4 xã trên trồng giống bưởi ngon không đâu sánh được.

– Năm 2002, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là một trong bảy loại cây ăn quả quý hiếm cấm không được xuất khẩu giống.
– Năm 2004, Cục Sở hữu trí tuệ – Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã chính thức cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hàng hóa cho sản phẩm bưởi Phúc Trạch.
– Năm 2006, bưởi Phúc Trạch vinh dự được chọn là một trong số ít loại quả mang đến Hội nghị APEC tổ chức tại thủ đô Hà Nội.
– Đến tháng 11 năm 2010, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Phúc Trạch” sản phẩm quả bưởi cho 14 xã thuộc huyện Hương Khê tại Quyết định số 2180/QĐ-SHTT.

Mùa bưởi chín, du khách tìm về Hương Khê và người Hương Khê đi xa, ai cũng mang dăm bảy quả bưởi làm quà. Đặc biệt, những gia đình có con đi xa, cũng không quên hái một ít bưởi cất dành. Người đất bưởi không chỉ tạo nên loại quả quý, mà còn sáng tạo cách để dành bưởi riêng, sao cho thật ngon, thật ngọt trong dịp Tết cổ truyền dân tộc.